Konferencja online: Licencja na czytanie IX. Książki dla młodych - od lektur do literatury młodzieżowej w XXI w. - sprawozdanie

Informacje wstępne 

Promowanie czytelnictwa stanowi istotny element działalności Biblioteki Pedagogicznej im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej w Toruniu. Chcąc wspierać odbiorców w wartościowych wyborach literackich oraz zwrócić im uwagę na interesujące trendy na rynku książki, biblioteka cyklicznie organizuje konferencję „Licencja na czytanie”. Tegoroczna, dziewiąta już edycja, była poświęcona w szczególny sposób literaturze dla młodych odbiorców i nosiła tytuł: „Książki dla młodych – od lektur do literatury młodzieżowej w XXI w.” Wydarzenie odbyło się 15 kwietnia 2026 r.  

Przebieg konferencji 

Konferencję rozpoczął dyrektor biblioteki Marcin Żynda, który przywitał uczestników wydarzenia oraz prelegentów. Zaprezentował program konferencji oraz zapowiedział osoby występujące: dr Annę Zatorę z Uniwersytetu Łódzkiego, Katarzynę Fiałkowską z I Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Maję Domaszk z Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Wystąpienie pt. „Cień Disneya. O literaturze Young Adult i jej bohaterkach” – dr Anna Zatora (Uniwersytet Łódzki) 

Prelegentka rozpoczęła swoje wystąpienie od charakterystyki rynku wydawniczego, który w ostatnich latach wyraźnie zwrócił się ku młodemu odbiorcy, co skutkuje rozwojem literatury Young Adult (YA) i New Adult (NA). Wydawnictwa tworzą wyspecjalizowane imprinty, ukierunkowane na określone grupy wiekowe i preferencje czytelnicze, a to niezwykle sprzyja precyzyjnemu docieraniu do odbiorców. Ważnym elementem tej strategii jest również zmiana estetyki książki: pojawiają się atrakcyjnie zdobione okładki, barwione brzegi oraz edycje kolekcjonerskie, często wzbogacone o dodatkowe materiały i gadżety.  

W dalszej części wykładu Anna Zatora omówiła specyfikę literatury Young Adult i nurt New Adult. YA adresowana jest formalnie do młodzieży w wieku 12–18 lat i podejmuje tematy dotyczące poszukiwania tożsamości, relacji rówieśniczych i pierwszych doświadczeń emocjonalnych oraz seksualnych. New Adult koncentruje się na doświadczeniach wchodzenia w dorosłość. 

Kolejnym punktem wystąpienia było przeanalizowanie wpływu kultury Disneya na literaturę YA. Prelegentka wskazała, że współczesna literatura często odtwarza schematy znane z produkcji Disneya, w których bohaterka, początkowo przeciętna, osiąga szczęście rozumiane jako sukces w sferze miłosnej, społecznej i materialnej. Z problematyką tą ściśle wiąże się zagadnienie postfeminizmu, który w kulturze popularnej przejawia się w promowaniu wizerunku „silnej kobiety”, choć często bywa on uproszczony i oparty na stereotypach. 

Końcowa część wykładu poświęcona była roli platformy Wattpad w kształtowaniu współczesnej literatury YA. Na wspomnianej platformie to autor samodzielnie określa wiek odbiorcy, do którego kieruje swój utwór oraz przypisuje go do gatunku i kategorii. Anna Zatora zwróciła uwagę na problemy związane z tym modelem publikowania i krytycznie odniosła się do jego przejrzystości oraz skutków dla adresatów. Jednocześnie podkreśliła, że platformy tego typu umożliwiają bezpośrednią interakcję między autorami a czytelnikami, wpływając na proces twórczy i oczekiwania odbiorców.  

Wystąpienie pt. "Czytać każdy może…" – Katarzyna Fiałkowska (I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Toruniu)

 Drugie wystąpienie przygotowane przez Katarzynę Fiałkowską poświęcone było praktyce czytania i popularyzacji literatury wśród młodzieży. Istotną część wystąpienia stanowiło omówienie wyników ankiety przeprowadzonej wśród uczniów liceum. Badanie obejmowało trzy pytania dotyczące czytelnictwa w czasie wolnym, refleksji po lekturze oraz planów czytelniczych. Prelegentka zestawiła wyniki ankiety z szerszym kontekstem historycznym i kulturowym. Przypomniała, że książka towarzyszy człowiekowi od wieków, choć jej status ulegał zmianom, od cennego przedmiotu przechowywanego w kufrach po powszechnie dostępny produkt kultury. Współcześnie książka funkcjonuje również jako towar obecny na rynku, czego wyrazem są liczne targi książki organizowane w całej Polsce.   

Szczególnie interesującą częścią wystąpienia było przedstawienie konkretnych wyborów czytelniczych uczniów. Wśród wskazywanych tytułów znalazły się zarówno klasyczne kryminały, jak „Dwanaście prac Herkulesa” Agathy Christie czy powieści podejmujące temat egzystencjalnego niepokoju, np. „Hanemann” Stefana Chwina. Uczniowie sięgają również po literaturę światową, w tym utwory Milana Kundery, np.  „Powolność”, które mimo kontrowersji obyczajowych, pozwalają zrozumieć realia historyczne i kondycję człowieka w sytuacjach granicznych.

Wśród lektur pojawiały się także teksty trudniejsze, jak „Mała apokalipsa” Tadeusza Konwickiego, ukazująca realia PRL-u, czy „Niepokoje wychowanka Törlessa” Roberta Musila. Istotne miejsce zajmują również reportaże, a także literatura popularna, m.in. „Burza kolorów” Damiana Dibbena, „Piaskowa Góra”, „Japoński wachlarz” Joanny Bator, „Weiser Dawidek” Pawła Huelle, „Skazani na Shawshank” Stephena Kinga, „Oczy Mony” Thomasa Schlessera. Tak zróżnicowane wybory potwierdzają, że młodzi czytelnicy chętnie sięgają po różne typy literatury, w tym także bardziej ambitne. 

Wystąpienie pt. „Szkodliwe treści w najnowszych książkach dla dzieci i młodzieży” – Maja Domaszk (Wydawnictwo Naukowe UMK) 

 
W trzecim wystąpieniu konferencyjnym prelegentka podjęła problem obecności potencjalnie szkodliwych treści w najnowszej literaturze kierowanej do młodych odbiorców. Punktem wyjścia była analiza raportów Biblioteki Narodowej, z których wynika, że od 2022 roku obserwuje się wzrost poziomu czytelnictwa, szczególnie wśród młodzieży. Zjawisku temu towarzyszy rosnąca popularność literatury Young Adult (YA) i New Adult (NA), która coraz silniej oddziałuje na młodych odbiorców. 

Prelegentka podkreśliła, że problemem jest sposób przedstawiania trudnych tematów w literaturze YA, który może utrwalać niepożądane wzorce zachowań. Szczególną uwagę zwróciła na zagadnienie ukazywania przemocy i seksualności. Uproszczone, zbanalizowane lub zromantyzowane przedstawienie powyższej tematyki może prowadzić do traktowania przemocy jako dopuszczalnego elementu relacji międzyludzkich.  

W dalszej części wystąpienia Maja Domaszk omówiła cykl „Rodzina Monet” Weroniki Anny Marczak, który pod względem językowym ma niską jakość stylistyczną, pojawiają się w nim liczne powtórzenia oraz nadużywanie wulgaryzmów. Konstrukcja zdań bywa schematyczna i uproszczona, co wpływa na ogólny poziom tekstu. Autorka romantyzuje przemoc, przedstawia kontrolę jako przejaw troski oraz utrwala toksyczne modele relacji. Występuje tu również problem nieadekwatnego przedstawiania zjawisk, takich jak zaburzenia odżywiania, żałoba czy doświadczenie straty. W wielu przypadkach są one ukazywane w sposób powierzchowny lub niespójny, co utrudnia młodemu odbiorcy zrozumienie ich rzeczywistego wymiaru. Dodatkowo zarysowuje się wyraźna asymetria w sposobie prezentowania płci, seksualizacja dotyczy przede wszystkim kobiet i dziewcząt, podczas gdy postacie męskie pozostają poza podobną narracją. 

Prelegentka szczególną uwagę zwróciła na problem oznaczeń wiekowych na książkach YA. W przeciwieństwie do innych mediów brak jest jednoznacznego i powszechnie respektowanego systemu klasyfikacji treści literackich. Oznaczenia przybierają różne formy, od symboli graficznych po skale opisowe, jednak ich interpretacja bywa niejasna.  

Interesującym elementem wystąpienia był eksperyment przeprowadzony przez Maję Domaszk z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Na podstawie opisów bohaterów różnych powieści wygenerowano ich wizualizacje, które okazały się uderzająco podobne. Wskazuje to na silną schematyzację postaci i powtarzalność wzorców kreacyjnych we współczesnej literaturze popularnej. 

Zdaniem prelegentki kluczowe znaczenie ma edukacja nauczycieli i rodziców w zakresie świadomego wyboru lektur oraz krytycznej analizy treści.  

Podsumowanie konferencji 

Na zakończenie dyrektor Marcin Żynda podziękował prelegentkom za bardzo interesujące wystąpienia, które ukazały wielowymiarowość współczesnego czytelnictwa oraz wyzwania stojące przed edukacją literacką młodych odbiorców. Podkreślił, że poruszane zagadnienia, od przemian rynku wydawniczego i kultury popularnej po kwestie jakości i odpowiedzialności za treści kierowane do młodzieży, stanowią znaczący punkt odniesienia dla nauczycieli, bibliotekarzy i rodziców.